TAKIMI ME BOTËN AKADEMIKE

FJALIMI I ATIT TË SHENJTË

Salloni i Vladislavit në Kështjellën e Pragës

E diel, 27 shtator 2009

Zotëri President,

Të nderuar Rektorë e Profesorë,

Të dashur Studentë dhe Miq,

 Takimi i kësaj mbrëmjeje më jep mundësinë e pëlqyeshme që të shfaq vlerësimin tim për rolin e domosdoshëm që kryejnë në shoqëri universitetet dhe institutet e studimeve akademike. Falënderoj studentin që me mirësjellje më përshëndeti në emrin tuaj, anëtarët e korit universitar për interpretimin e tyre shumë të mirë dhe Rektorin e nderuar të Universitetit Karlo, Profesorin Vaclav Hampl, për fjalët e thella. Bota akademike, duke mbështetur vlerat kulturore e shpirtërore të shoqërisë dhe njëkohësisht duke u dhënë atyre ndihmesën e vet, kryen shërbimin e vyeshëm të pasurimit të trashëgimisë intelektuale të kombit dhe të përforcimit të themeleve të zhvillimit të saj të ardhshëm. Ndryshimet e mëdha që njëzet vjet më parë e shndërruan shoqërinë çeke u shkaktuan, jo në radhë të fundit, prej lëvizjeve të reformës që e patën zanafillën në universitetet dhe në qarqet studentore. Ai kërkim i lirisë ka vazhduar ta udhëheqë punën e studiuesve: diakonia e tyre ndaj të vërtetës është e domosdoshme për mirëqenien e cilitdo komb.

 Ai që ju flet ka qenë profesor, i vëmendshëm ndaj të drejtës së lirisë akademike dhe ndaj përgjegjësisë për përdorimin e përnjëmendtë të arsyes, dhe tani është Papa që, në rolin e vet si Bari, njihet si zë me autoritet për reflektimin etik të njerëzimit. Nëse është e vërtetë se disa mendojnë se pyetjet e ngritura prej besimit, prej fesë dhe prej etikës nuk kanë vend në fushën e arsyes publike, ky vizion nuk është aspak i dukshëm. Liria që gjendet në bazën e ushtrimit të arsyes – në universitet ashtu sikurse edhe në Kishë – ka një qëllim të saktë: ai është i drejtuar nga kërkimi i lirisë, dhe si i tillë shpreh një përmasë karakteristike të Krishterimit, që jo më kot ka çuar në lindjen e universitetit. Në të vërtetë, etja për njohje e njeriut nxit çdo brez që ta zgjerojë konceptin e arsyes dhe të marrë prej burimeve të fesë. Ka qenë pikërisht trashëgimia e pasur e dijes klasike, e përvetësuar dhe e vënë në shërbim të Ungjillit, ajo të cilën misionarët e parë të krishterë e kanë sjellë në këto toka dhe e kanë vënë si themel të një njësie shpirtërore e kulturore që vazhdon deri më sot. E njëjta bindje e bëri paraardhësin tim, Papën Klementi VI, të themelonte në vitin 1347 këtë Universitet të njohur Karlo, që vazhdon t’i japë një ndihmesë të rëndësishme botës më të gjerë akademike, fetare e kulturore europiane.

 Autonomia e një universiteti, madje e çdo institucioni shkollor, e gjen domethënien në aftësinë për t’u bërë përgjegjës përballë të vërtetës. Pavarësisht prej kësaj, ajo autonomi mund të bëhet e padobishme në mënyra të ndryshme. Tradita e madhe formuese, e hapur ndaj transhendentes, që gjendet në zanafillën e universiteteve në të gjithë Europën, është çrregulluar sistematikisht, këtu në këtë tokë dhe gjetiu, prej ideologjisë kufizuese të materializmit, prej pengimit të besimit dhe prej shtypjes së shpirtit njerëzor. Megjithatë, në vitin 1989, bota ka qenë dëshmitare në mënyrë dramatike për përmbysjen e një ideologjie totalitare të dështuar dhe për triumfin e shpirtit njerëzor.

 Dëshira për lirinë dhe të vërtetën është pjesë e pacenueshme e njerëzimit tonë të përbashkët. Ajo nuk mund të zhduket kurrë dhe, sikurse historia ka treguar, mund të mohohet vetëm duke vënë në rrezik vetë njerëzimin. Pikërisht kësaj dëshire mundohen t’i përgjigjen besimi fetar, artet e ndryshme, filozofia, teologjia dhe disiplinat e tjera shkencore, secila me metodën e vet, si në planin e një reflektimi të vëmendshëm si në atë të një praktike të mirë.

 Të nderuar Rektorë e Profesorë, së bashku me kërkimin tuaj është edhe një aspekt i mëtejshëm thelbësor i misionit të universitetit në të cilin jeni të angazhuar, domethënë përgjegjësia për t’i ndriçuar mendjet dhe zemrat e të rinjve e të rejave të sotëm. Kjo detyrë e madhe me siguri nuk është e re. Që prej kohëve të Platonit, arsimimi nuk përbëhet thjesht në grumbullimin e njohjeve apo aftësive, por në një paideia, një formim njerëzor në pasuritë e një tradite intelektuale që synon një jetë të virtytshme. Nëse është e vërtetë se universitetet e mëdha, që në mesjetë lindnin në gjithë Europën, prireshin me besim nga ideali i sintezës së çdo dijeje, kjo ishte gjithnjë në shërbim të një humanitas-i të vërtetë, pra të një përsosmërie të individit brenda njësisë së një shoqërie të organizuar mirë. Në të njëjtën mënyrë sot: pasi kuptimi i plotësisë dhe njësisë së të vërtetës po rizgjohet në të rinjtë, ata ndiejnë kënaqësinë e zbulimit se pytja mbi atë që ata mund të njohin u hap atyre horizontin e aventurës së madhe mbi atë se si duhet të jenë dhe se çfarë duhet të bëjnë.

 Duhet të rifitohet ideja e një formimi të tërësishëm, të bazuar në njësinë e njohjes së rrënjosur në të vërtetën. Kjo mund t’i kundërshtojë prirjes, kaq të dukshme në shoqërinë bashkëkohëse, drejt fragmentarizimit të dijes. Me rritjen e madhe të informacionit dhe teknologjisë lind edhe prirja për ta ndarë arsyen prej kërkimit të të vërtetës. Por, arsyeja, kur ndahet prej orientimit themelor njerëzor ndaj të vërtetës, fillon ta humbë drejtimin e vet. Ajo arrin të shterrë ose nën dukjen e modestisë, kur kënaqemi me atë që është krejt e pjesshme apo e përkohshme, ose nën dukjen e sigurisë, kur imponon dorëzimin para kërkesave të atyre që, pa dallim, i japin një vlerë të barabartë praktikisht gjithçkaje. Relativizmi që rrjedh prej kësaj krijon një kamuflim, pas të cilit mund të fshihen kërcënime të reja ndaj autonomisë së institucioneve akademike.

 Nëse në njërën anë ka kaluar periudha e ndërhyrjes që buronte prej totalitarizmit politik,  nga ana tjetër, a nuk është e vërtetë se shpesh sot në botë ushtrimi i arsyes dhe kërkimi akademik janë të detyruar – në mënyrë të hollë dhe nganjëherë jo shumë të hollë – të përkulen para presioneve të grupeve të interesit ideologjik dhe para tërheqjes së objektivave materialë afatshkurtër apo vetëm pragmatikë? Çfarë mund të ndodhë nëse kultura jonë e ndërton vetveten vetëm mbi argumentet që janë në modë, pa referimin në një traditë intelektuale historike të vërtetë, ose mbi bindjet që nxiten duke bërë shumë zhurmë e që janë shumë të financuara? Çfarë mund të ndodhë nëse, me ankthin për të ruajtur një shekullarizim rrënjësor, arrin të ndahet prej rrënjëve që i japin jetë? Shoqëritë tona nuk do të bëhen më të arsyeshme apo telorante apo elastike, por do të jenë më të brishta dhe më pak përfshirëse, dhe do t’u duhet të lodhen gjithnjë e më shumë për ta njohur atë që është e vërtetë, fisnike dhe e mirë.

 Të dashur miq, dëshiroj t’ju nxis në gjithçka që bëni për të përkrahur idealizimin dhe zemërgjerësinë e të rinjve të sotëm, jo vetëm me programe studimi që i ndihmojnë të shkëlqejnë, por edhe nëpërmjet përvojës së idealeve të bashkëndara dhe të ndihmës së ndërsjellë në sipërmarrjen e madhe të mësimit. Aftësitë e analizës dhe ato që kërkohen për të formuluar një hipotezë shkencore, bashkë me artin e matur të shoshitjes, u japin një kundërhelm efikas qëndrimeve të mbylljes në vetvete, të tërheqjes dhe madje edhe të tjetërsimit që nganjëherë gjenden në shoqëritë tona të mirëqenies dhe që mund të godasin sidomos të rinjtë.

 Në këtë kontekst të një vizioni të rëndësishëm humanistik të misionit të të vërtetës, do të doja të flisja shkurtimisht për kapërcimin e asaj ndarjeje mes shkencës dhe besimit që qe një shqetësim qendror i paraardhësit tim, Papës Gjon Pali II.

 Ai, sikurse e dini, ka nxitur një kuptim më të plotë të marrëdhënies mes fesë dhe arsyes, të kuptuara si dy krahët me të cilët shpirti njerëzor lartësohet në soditjen e të vërtetës (krh. Fides et ratio, Hyrje). Njëra mbështet tjetrën dhe secila ka fushën e vet të veprimit (krh. ibid., 17), pavarësisht se ka prej atyre që duan t’i ndajnë nga njëra-tjetra. Ata që propozojnë këtë përjashtim pozitivist të hyjnores prej universalitetit të arsyes, jo vetëm mohojnë atë që është njëra prej bindjeve më të thella të besimtarëve, por arrijnë të kundërshtojnë edhe atë dialog të kulturave që ata vetë e propozojnë. Një kuptim i arsyes shurdhe ndaj hyjnores, që i përzë besimet në mbretërinë e subkulturave, është i paaftë të hyjë në atë dialog të kulturave për të cilin bota jonë ka një nevojë të ngutshme. Në fund, “besnikëria ndaj njeriut kërkon besnikërinë ndaj të vërtetës që është e vetmja garanci e lirisë” (Caritas in veritatis, 9). Ky besim në aftësinë njerëzore për të kërkuar të vërtetën, për të gjetur të vërtetën dhe për të jetuar sipas të vërtetës çoi edhe në themelimin e universiteteve të mëdha europiane. Sigurisht, ne duhet ta ripohojmë këtë sot për t’i dhuruar botës intelektuale guximin e nevojshëm për zhvillimin e një të ardhmeje me mirëqenie të vërtetë, një të ardhmeje të denjë për njeriun.

 Me këto reflektime, të dashur miq, i formuloj në lutje urimet më të mira për punën tuaj angazhuese. Lutem që ajo të jetë gjithmonë e frymëzuar dhe e drejtuar prej një dijeje njerëzore që kërkon sinqerisht të vërtetën e cila na bën të lirë (krh. 8,28). Mbi ju dhe mbi familjet tuaja thërras bekimin e gëzimit dhe të paqes së Hyjit.

titujt kryesorë

webmaster