BENEDIKTI XVI 

AUDIENCA E PËRGJITHSHME 

Sheshi i Shën Pjetrit  - E mërkurë, 2 qershor 2010

Shën Toma i Akuinit

Të dashur vëllezër e motra,

pas disa katekezave mbi meshtarinë dhe udhëtimeve të mia të fundit, po i rikthehemi sot temës sonë kryesore, pra meditimit të disa mendimtarëve të mëdhenj të Mesjetës. Së fundi kemi parë figurën e madhe të shën Bonaventurës, françeskan, dhe sot do të doja të flisja për atë që Kisha e quan Doctor communis: pra, për shën Tomën e Akuinit. Paraardhësi im i nderuar, Papa Gjon Pali II, në Enciklikën e tij Fides et ratio ka kujtuar se shën Toma “është propozuar gjithmonë prej Kishës si mësues i mendimit dhe model i mënyrës së drejtë të të bërit teologji” (nr. 43). Nuk na çudit fakti se, pas shën Agustinit, mes shkrimtarëve kishtarë të përmendur në Katekizmin e Kishës Katolike, shën Toma citohet më shumë se kushdo tjetër, për plot gjashtëdhjetë e një herë! Ai është quajtur edhe Doctor Angelicus, ndoshta për virtytet e tij, veçanërisht për sublimitetin e mendimit dhe pastërtinë e jetës.

Toma lindi mes viteve 1224 dhe 1225 në kështjellën që familja e tij, fisnike dhe e pasur, e kishte në Rokaseka, në afërsi të Akuinit, afër abacisë së njohur të Montekasinos, ku u dërgua prej prindërve për të marrë elementet e para të arsimimit të tij. Ndonjë vit më pas u transferua në kryeqendrën e Mbretërisë së Siçilisë, Napoli, ku Federiku II kishte themeluar një Universitet prestigjoz. Në të mësohej, pa kufizimet që ishin në fuqi gjetiu, mendimi i filozofit grek Aristotelit, mësime të cilat Toma i ri i filloi dhe vlerën e të cilit ai e kuptoi menjëherë. Por sidomos, në ato vite të kaluara në Napoli, lindi thirrja e tij domenikane. Në të vërtetë, Toma u tërhoq prej idealit të Urdhrit të themeluar jo shumë vjet më parë nga shën Dominiku. Megjithatë, kur mori veshjen domenikane, familja iu kundërvu kësaj zgjedhjeje, dhe ai u detyrua ta linte kuvendin dhe të kalonte disa kohë në familje.

Në vitin 1245, tashmë në moshë madhore, mundi të rifillonte ecjen e tij të përgjigjes ndaj thirrjes së Zotit. U dërgua në Paris për të studiuar teologji nën udhëheqjen e një shenjti tjetër, Albertit të Madh, për të cilin kam folur më parë. Alberti dhe Toma lidhën një miqësi të vërtetë e të thellë dhe mësuan ta vlerësonin e ta donin njëri-tjetrin, deri në atë pikë sa Alberti dëshiroi që nxënësi i tij ta ndiqte edhe në Këln, ku ai ishte dërguar prej Eprorëve të Urdhrit për të themeluar një studio teologjike. Atëherë Toma ra në kontakt me të gjitha veprat e Aristotelit dhe të komentuesve të tij arabë, që Alberti i ilustronte dhe i shpjegonte.

Në atë periudhë, kultura e botës latine ishte nxitur thellësisht prej takimit me veprat e Aristotelit, që kishin mbetur të panjohura për shumë kohë. Bëhej fjalë për shkrime mbi natyrën e njohjes, mbi shkencat natyrore, mbi metafizikën, mbi shpirtin dhe mbi etikën, të pasura me informacione dhe intuita që shfaqeshin të vlefshme dhe bindëse. Ishte krejt një vizion i plotë i botës i zhvilluar pa dhe para Krishtit, vetëm me arsyen e pastër, dhe dukej se i kundërvihej arsyes si vetë vizioni; pra, ishte një tërheqje e pabesueshme për të rinjtë ta shihnin dhe ta njihnin këtë filozofi. Shumë vetë e pranuan me entuziazëm, madje me entuziazëm akritik, këtë bagazh shumë të madh të dijes së lashtë, që dukej se mund ta përtërinte dobishëm kulturën, të hapte tërësisht horizonte të reja. Por, të tjerë druanin se mendimi pagan i Aristotelit ishte në kundërshtim me fenë e krishterë, dhe nuk pranonin ta studionin. U takuan dy kultura: kultura e para-krishterë e Aristotelit, me racionalitetin e saj rrënjësor, dhe kultura klasike e krishterë. Disa mjedise ishin të nxitura të mos e pranonin Aristotelin edhe prej paraqitjes që kësaj filozofie i ishte bërë prej komentuesve arabë Avicena dhe Averoeja. Në të vërtetë, qenë pikërisht ata që ia përçuan botës latine filozofinë aristotelike. Për shembull, këta komentues kishin mësuar se njerëzit nuk disponojnë një inteligjencë personale, por që ka një intelekt të vetëm universal, një substancë shpirtërore të përbashkët për të gjithë, që vepron në të gjithë si “e vetme”: pra, një depersonalizim i njeriut. Një tjetër pikë e diskutueshme e përçuar prej komentuesve arabë ishte ajo sipas të cilës bota është e amshuar sikurse Hyji. Është e kuptueshme se shpërthyen diskutime të pafundme në botën universitare dhe në atë kishtare. Filozofia aristotelike po përhapej madje edhe mes njerëzve të thjeshtë.

Toma i Akuinit, në shkollën e Albertit të Madh, kreu një operacion me rëndësi themelore për historinë e filozofisë dhe të teologjisë, do të thosha për historinë e kulturës: studioi në thellësi Aristotelin dhe interpretuesit e tij, duke siguruar përkthime të reja latine të teksteve origjinale në greqisht. Kështu nuk mbështetej më vetëm në komentuesit arabë, por mund t’i lexonte personalisht tekstet origjinale, dhe komentoi një pjesë të madhe të veprave aristotelike, duke dalluar atë që ishte e vlefshme nga ajo që ishte e dyshimtë apo që duhej refuzuar krejtësisht, duke treguar harmoninë me të dhënat e Zbulimit të krishterë dhe duke përdorur gjerësisht dhe me mendjemprehtësi mendimin aristotelik në paraqitjen e shkrimeve teologjike që hartoi. Si përfundim, Toma i Akuinit tregoi se mes fesë së krishterë dhe arsyes ka një harmoni të natyrshme. Dhe kjo ka qenë vepra e madhe e Tomës, që në atë moment përplasjeje mes dy kulturave – në atë moment në të cilin dukej se feja duhej të dorëzohej para arsyes – tregoi se ato shkojnë së bashku, se ajo që dukej si arsye jo e pajtueshme me fenë nuk ishte arsye, dhe ajo që dukej fe nuk ishte fe, nëse i kundërvihej racionalitetit të vërtetë; kështu ai krijoi një sintezë të re, që formuloi kulturën e shekujve në vazhdim.

Për dhantitë e tij të shkëlqyeshme intelektuale, Toma u thirr në Paris si profesor i teologjisë në katedrën domenikane. Këtu filloi edhe prodhimin e vet letrar, që vazhdoi deri në vdekje, dhe që ka diçka të mrekullueshme: komente të Shkrimit të Shenjtë, sepse profesori i teologjisë ishte sidomos interpretues i Shkrimit të Shenjtë, komente të shkrimeve të Aristotelit, vepra sistematike të fuqishme, mes të cilave shkëlqen Summa Theologiae, traktate dhe fjalime mbi argumente të ndryshme. Për hartimin e shkrimeve të tij, ndihmohej prej disa sekretarëve, mes të cilëve bashkëvëllai i tij Rexhinaldi i Pipernit, që e ndoqi besnikërisht dhe me të cilin qe i lidhur nga një miqësi vëllazërore dhe e sinqertë, e karakterizuar nga një konfidencë dhe besim i madh. Kjo është një karakteristikë e shenjtërve: kultivojnë miqësinë, sepse ajo është njëra prej shfaqjeve më fisnike të zemrës njerëzore dhe ka në vetvete diçka hyjnore, sikurse vetë Toma ka shpjeguar në disa quaestiones të Summa Theologiae, në të cilat shkruan: “Dashuria e krishterë është miqësi e njeriut me Hyjin kryesisht, dhe me qeniet që Atij i përkasin” (II, q. 23, a.1).

Nuk qëndroi gjatë dhe vazhdueshëm në Paris. Në vitin 1259 mori pjesë në Kapitullin e Përgjithshëm të Domenikanëve në Valencienë, ku qe anëtar i një komisioni që përcaktoi programin e studimeve të Urdhrit. Prej vitit 1261 deri në vitin 1265, pastaj, Toma qe në Orvieto. Papa Urbani IV, që kishte për të një vlerësim të madh, i besoi hartimin e teksteve liturgjike për festën e Corpus Domini, të cilën e kremtojmë nesër, e themeluar pastaj në mrekullinë eukaristike të Bolsenës. Toma pati një shpirt jashtëzakonisht eukaristik. Himnet tejet të bukura që liturgjia e Kishës këndon për të kremtuar misterin e pranisë reale të Trupit e të Gjakut të Zotit në Eukaristi i atribuohen fesë dhe dijes së tij teologjike. Prej vitit 1265 deri në vitin 1268 Toma qëndroi në Romë, ku, sipas të gjitha gjasave, drejtonte një Studium, pra një Shtëpi studimesh të Urdhrit, dhe ku filloi të shkruante Summa Theologiae-n e tij (krh. Jean-Pierre Torrell, Tommaso d’Aquino. L’uomo e il teologo, Casale Monf., 1994, fq. 118-184).

Në vitin 1269 u thirr përsëri në Paris për një cikël të dytë mësimdhënieje. Studentët – mund të kuptohet – ishin entuziastë për mësimet e tij. Një ish nxënës i tij deklaroi se një shumicë tejet e madhe studentësh i ndiqte kurset e Tomës, aq sa sallat vështirë i zinin dhe shtonte, me një vërejtje personale, se “ta dëgjonte ishte për të një lumturi e thellë”. Interpretimi i Aristotelit i dhënë prej Tomës nuk pranohej prej të gjithëve, por edhe kundërshtarët e tij në fushën akademike, sikurse Gofredi i Fontaines, për shembull, pranonin se doktrina e frat Tomës qëndronte më lart se të tjerat për dobinë e vlerën dhe shërbente si ndreqje për ato të të gjithë mësuesve të tjerë. Ndoshta edhe për ta larguar prej diskutimeve të gjalla që po zhvilloheshin, Eprorët e dërguan edhe një herë në Napoli, për të qenë në dispozicion të mbretit Karli I, që kishte qëllimin të riorganizonte studimet universitare.

Përveç studimit dhe mësimdhënies, Toma iu kushtua edhe predikimit para popullit. Dhe populli me gjithë qejf shkonte për ta dëgjuar. Do të thoja se është vërtet një hir i madh kur teologët dinë t’u flasin me thjeshtësi dhe zell besimtarëve. Shërbesa e predikimit, nga ana tjetër, i ndihmon edhe vetë studiuesit për një realizëm të shëndoshë baritor, dhe e pasuron kërkimin e tyre me nxitje të gjalla.

Muajt e fundit të jetës tokësore të Tomës mbeten të rrethuar nga një atmosferë e veçantë, misterioze do të thosha. Në dhjetor të vitit 1273 thirri mikun dhe sekretarin e tij Rexhinald për t’i komunikuar vendimin për të ndërprerë çdo punë, sepse, gjatë kremtimit të Meshës kishte kuptuar, pas një zbulimi mbinatyror, se gjithçka që kishte shkruar deri atëherë ishte vetëm “një grumbull sane”. Është një episod i mistershëm, që na ndihmon të kuptojmë jo vetëm përvujtërinë personale të Tomës, por edhe faktin se gjithçka që arrijmë të mendojmë dhe të themi mbi fenë, sado e lartë dhe e pastër të jetë, kapërcehet pafundësisht prej madhështisë dhe prej bukurisë së Hyjit, që do të na zbulohet në plotësi në Parajsë. Disa muaj më vonë, gjithnjë e më përqendruar në një meditim personal, Toma vdiq ndërsa ishte në udhëtim drejt Lionit, ku po shkonte për të marrë pjesë në Koncilin Ekumenik të thirrur prej Papës Gregori X. U shua në Abacinë cistercense të Fosanovës, pasi mori Vajimin me ndjenja të një devotshmërie të madhe.

Jeta dhe mësimi i shën Tomës së Akuinit mund të përmblidhen në një episod që na e kanë përçuar biografët e hershëm. Ndërsa Shenjti, sikurse e kishte zakon, ishte në lutje para të Kryqëzuarit, në mëngjes herët, në Kapelën e Shën Nikollës, në Napoli, Domeniku nga Kazerta, sakrestani i kishës, dëgjoi të zhvillohej një dialog. Toma i shqetësuar pyeste nëse ajo çka kishte shkruar mbi misteret e fesë së krishterë ishte e drejtë. Dhe i Kryqëzuari u përgjigj: “Ti ke folur mirë për mua, Tomë. Cili do të jetë shpërblimi yt?”. Dhe përgjigjja që Toma dha është ajo që edhe ne, miq e nxënës të Jezusit, do të donim t’i jepnim gjithmonë: “Asgjë tjetër veç Teje, o Zot” (Ibid., fq. 320).

titujt kryesore

webmaster