RERUM NOVARUM

Kisha dhe problemi shoqëror

Më 17 shkurt 2005, në sallën “Kardinal Mikel Koliqi” u mbajtën katër kumtesa mbi Doktrinën shoqërore të Kishës. Me iniciativën e Imzot Angelo Massafra u realizua edhe përkthimi i Enciklikës së Papa Leonit XIII “Rerum Novarum”.

Në vijim po paraqesim kumtesën e mbajtur nga Imzot Angelo Massafra mbi këtë Enciklikë.

Parime orientuese (RN 8-9-15-16-35)

1. Profili historik i Papa Leonit XIII

Leoni XIII (1878-1903), sikurse u quajt ai, ishte njeri me kulturë të hollë, humanist në kuptimin më të mirë të fjalës (poet latin i çmuar), me një gjallëri të madhe shpirtërore dhe aftësi të lartë politike, reflektiv në veprimet e tij, i butë e pajtues, e megjithatë me një natyrë të vërtetë zotëruesi; pra, në mënyrë të pakundërshtueshme një prej figurave më të ndritshme të historisë moderne të papëve. I ndihmuar nga sekretarë shteti të vlefshëm, si Lodovico Jacobini (1880-87) dhe Mariano Rampolla (1887-1903), ai arriti të drejtonte gati gjithmonë me sukses një politikë kishtare diplomatikisht të aftë dhe me horizont të gjerë, e prirur drejt qëllimeve të mëdha, kështu që nën pontifikatin e tij papati u ngjit në një nivel, i paarritur ndonjëherë më parë, me një rëndësi të gjithmbarshme dhe me autoritet moral. Në vende të ndryshme në të cilat Kisha, në momentin e zgjedhjes së tij, gjendej në një situatë të pasigurt, Leoni diti t'i rregullonte përsëri gjërat me një aftësi të admirueshme dhe, duke pranuar format moderne shtetërore demokratike, të lidhte me qeveritë marrëdhënie të mira.

Marrëdhëniet me Shqipërinë:

a. ndiqte me kujdes mbarimin e pushtetit otoman në Ballkan

b. Kuvendi i III i Arbërit mbajtur në katedralen e Shkodrës në vitin 1895 nga Kryeipeshkvi Imzot Pasquale Guerini, bëri kërkesën për shpalljen e Zojës Nënës së Këshillit të Mirë si Pajtoren e Shkodrës dhe të Shqipërisë dhe papa Leoni XIII e miratoi.

Leoni XIII kishte shfaqur gjithmonë një vëmendje të veçantë ndaj problemeve shoqërore dhe ndaj “çështjes punëtore”. Që gjatë episkopatit të tij Peruxhin nuk kishin munguar, mes viteve 1877 dhe 1878, disa letra baritore veçanërisht domethënëse, në të cilat dënonte një konceptim të punës që shndërrohej në “burim barbarie dhe shtypjeje”. Mbi këto probleme Leoni XIII ishte kthyer që në vitin e parë të pontifikatit me dy enciklika, Inscrutabili Dei Consilio mbi të këqijat e shoqërisë dhe Quod Apostolici muneris mbi socializmin, nihilizmin dhe komunizmin. Por ndërhyrja më e rëndësishme e Leonit XIII mbi çështjen punëtore dhe mbi shndërrimet ekonomike të shkaktuara prej kapitalizmit industrial qe enciklika Rerum novarum e 15 majit 1891.

E redaktuar nga jezuiti Matteo Liberatore dhe nga domenikani kardinal Zigliara, enciklika e Leonit XIII, megjithëse duke nxitur drejt formave të gjestisjes së përzier mes kapitalit e punës, përmban referime të rëndësishme në situatat reale, sidomos aty ku problemet shoqërore dukeshin më të mprehta e më të rënda. Me fjalë të tjera, Rerum novarum shikon problemet e zhvillimit industrial në vendet ku kapitalizmi ishte më i fortë e më i përparuar. Leoni XIII u kushtoi një vëmendje të veçantë sinjaleve që i arrinin prej njerëzve si arqipeshkvi i Baltimorës James Gibbons dhe arqipeshkvi i Westminster (Londër) kardinal Manning. Veçanërisht Gibbons nuk kishte ndenjur pa i shfaqur papës bindjen se nëse Kisha do të mbyllej para pritjeve të masave të mëdha punëtore, nëse do t'u kishte kthyer shpinën formave të reja të organizimit punëtor, siç po përvijoheshin në zonat më të industrializuara të Shteteve të Bashkuara dhe të Europës, do ta bënte armike atë pjesë të klasës politike që mbështeste kërkesat shoqërore.

2.  Konteksti  shoqëror - historik

Duke përfunduar 1800-a, Kisha u gjend përballë një procesi historik me ndryshime rrënjësore të ndodhura në fushën politike, ekonomike, shoqërore e shkencore. Mbizotëronin ideologjitë: liberalizmi dhe socializëm-komunizmi. Një shoqëri tradicionale po shpërbëhej dhe po formohej një tjetër me shumë shpresa por edhe plot rreziqe padrejtësie e skllavërie. Në fushën ekonomike ishte shfaqur një formë e re pronësie, kapitali dhe një formë e re pune, puna me rrogë, e karakterizuar nga ritme të rënda prodhimi, pa vëmendje ndaj gjinisë, moshës apo situatës familjare, por vetëm e përcaktuar prej frytshmërisë për rritjen e përfitimit. Puna ishte bërë një mall, pa pasur parasysh as minimumin jetësor për jetesën e personit dhe të familjes së tij.

Pasojë e këtij shndërrimi ishte “ndarja e shoqërisë në dy klasa të ndara nga një humnerë e thellë”: nga njëra anë liria e tërësishme ekonomike dhe nga ana tjetër lindja e organizimit të ri politik shoqëror i frymëzuar nga koncepti që në atë kohë quhej “socialist”.

Në këtë mënyrë problemet shoqërore kombëtare e botërore të fundit të tetëqindës në Europë: industrializimi i fortë, kolonializmi, liberalizmi, komunizmi dhe socializmi kolektivist, bënë që të dalë në pah me forcë problemi i “çështjes shoqërore” apo i “çështjes punëtore”.

Në momentin kulminant të kësaj kundërvënieje, kur tashmë po dukej në dritë të plotë padrejtësia shumë e rëndë e realitetit shoqëror, Leoni XIII ndërhyri me enciklikën që përballte në mënyrë organike “çështjen punëtore”. Të gjitha të këqijat rridhnin nga një liri që, në fushën e veprimtarisë ekonomike e shoqërore, shkëputej prej të vërtetës së njeriut.

“Papa Leoni XIII me këtë enciklikë ka treguar se Kisha ka të drejtën-detyrë të thotë fjalën e vet përballë situatave të caktuara njerëzore, individuale e bashkësiore, kombëtare e ndërkombëtare, për të cilat formulon një doktrinë të vërtetë, të shprehet mbi realitetet e ndryshme shoqërore e të tregojë orientimet për zgjidhjen e drejtë të problemeve.

Në kohët e Papa Leonit XIII një konceptim i tillë i të drejtës-detyrë të Kishës ishte shumë larg të qenit i pranuar gjerësisht. Ekzistonte një prirje e dyfishtë: njëra e orientuar nga kjo botë e nga kjo jetë, ndaj së cilës feja duhej të mbetej e huaj; tjetra e drejtuar nga shëlbimi përtejtokësor, që nuk ndriçonte e as nuk e orientonte praninë në tokë.

Për Kishën, të mësojë e të përhapë doktrinën shoqërore bën pjesë në misionin e saj ungjillëzues dhe është pjesë thelbësore e porosisë së krishterë” (Centesimus Annus, 5).

Enciklika «Rerum Novarum», e konsideruar si akti më i rëndësishëm i Pontifikatit të Leonit XIII, është pasoja natyrore e një situate që ishte duke u pjekur në shumë vende evropiane, ku pranë lëvizjeve punëtore socialiste, e prandaj kryesisht ateiste, ose të paktën krejtësisht laike, po themeloheshin shoqata punëtore që në mbrojtjen e interesave ekonomike klasore nuk kishin ndërmend të largoheshin prej disiplinës së Kishës Katolike.

Enciklika «Rerum Novarum» realizon me fjalën e Papës metodat dhe qëllimet e luftës për emancipimin e punës, duke e kanalizuar në mësimin ungjillor e në disiplinën e detyrave fetare.

Sot shumë parime të Rerum Novarum mund të duken dhe efektivisht janë logjike…por njohja e Enciklikës është shumë e dobishme për ne pas kolektivizimit dhe shtetëzimit të pronës në Shqipëri… dhe me problemet e sotme të kthimit të pronës pronarëve të ligjshëm…

Enciklika Rerum Novarum dhe problemet që ajo cek duhet të shihen në vazhdimësinë e mësimit të Kishës me Encikliket e tjera si Quadragesimum annum (Piu XI), Pacem in terris (Gjon XXIII); Populorum Progressio (Pali VI); Solleciduto Rei Socialis, Laboris Exercens dhe Centesimus annus (Gjon Pali II),… së fundi përmbledhja e Doktrinës Shoqërore të Kishës.

3. Çështja punëtore (e punëtorëve)

“Dëshira e zjarrtë për risi ( për gjëra të reja), e cila prej kohësh ka filluar t'i trazojë popujt, natyrisht që prej rendit politik duhej të kalonte në rendin analog të ekonomisë shoqërore. Dhe faktikisht, përparimet e mrekullueshme të arteve dhe metodat e reja të industrisë; marrëdhëniet e ndryshuara mes pronarëve dhe punëtorëve; grumbullimi i pasurisë në pak duar dhe shtrirja e gjerë e varfërisë; vetëdija më e gjallë e klasave punëtore për forcën e tyre dhe bashkimi më i ngushtë mes tyre: kjo tërësi gjërash të cilave u shtohen edhe zakonet e përkeqësuara, kanë bërë që konflikti të shpërthejë. Ai ka një peshë të tillë kaq të madhe sa i mban pezull shpirtrat në një pritje të shqetësuar dhe mundon mençurinë e të diturve, vendimet e ligjvënësve: në një mënyrë të tillë sa sot nuk ka çështje tjetër që i intereson botës më shumë. Më se një herë e kemi prekur edhe më parë këtë lëndë (çështjen punëtore), kur na ka ardhur rasti: por vetëdija e Mbarështimit tonë Apostolik na nxit ta trajtojmë tani me qëllim e plotësisht, që të vëmë në dukje parimet, me të cilat, sipas drejtësisë e paanësisë, duhet të zgjidhet kjo çështje. Çështje e vështirë dhe e rrezikshme. E vështirë, sepse nuk është gjë e lehtë të caktohen kufijtë e saktë në marrëdhëniet mes pronarëve e proletarëve, mes kapitalit e punës. Kjo çështje është e rrezikshme, sepse njerëz trazues dhe dinakë mendojnë kudo t'i tjetërsojnë gjykimet dhe ta kthejnë vetë çështjen në turbullim të popujve!

“Sidoqoftë, është e qartë, dhe për këtë janë të gjithë të një mendjeje, se është tejet e nevojshme që, pa ngurruar dhe me masat e përshtatshme, t'u dilet në ndihmë proletarëve, që në pjesën më të madhe të tyre gjenden në kushte mjaft të mjera. Në të vërtetë, pasi në shekullin e kaluar janë mbyllur korporatat e arteve dhe zanateve, pa i zëvendësuar me asgjë tjetër, në të njëjtën kohë që institucionet dhe ligjet po largoheshin prej shpirtit të krishterë, ndodhi që pak nga pak punëtorët të mbeteshin vetëm dhe të pambrojtur prej lakmisë së pronarëve dhe të një konkurrence pa fre. Të keqen e shtoi një fajde përpirëse, që, megjithëse është dënuar shumë herë prej Kishës, vazhdon njëlloj, me një ngjyrë tjetër, nëpërmjet spekulluesve të pangopshëm. Shtohet edhe monopoli i prodhimit dhe i tregtisë, aq sa një numër shumë i vogël të stërpasurish i ka imponuar një shumice të pafund proletarësh një zgjedhë pothuajse prej skllevërish”

Ishte konflikti mes kapitalit dhe punës

Qëllimi i tij ishte me siguri që të rivendoste paqen, dhe lexuesi bashkëkohor nuk mund të mos e vërejë dënimin e rreptë të luftës së klasave, që ai shprehte pa terme të ndërmjetme, dhe jepte porosinë e krishterë se njeriu është vëlla i njeriut tjetër, jo ujk (“homo hominis lupus” thoshte filozofi Home). Paqja shoqërore ndërtohet mbi themelin e drejtësisë: përmbajtja thelbësore e enciklikës qe pikërisht ajo që shpallte kushtet themelore të drejtësisë në pikëpjekjen ekonomike e shoqërore të atëhershme (kjo temë do të zgjerohet nga Pacem in Terris e Papa Gjonit XXIII).

Papa Leoni XIII është i bindur se zgjidhja socialiste (të shfuqizohet prona private), me kolektivizimin është një zgjidhje e rremë dhe e papranueshme për punëtorët.

„Për t'i shëruar këta çrregullime, socialistët, duke ndezur në të varfërit urrejtjen ndaj të pasurve, pretendojnë se duhet të shfuqizohet prona, dhe të gjitha pasuritë e veçanta të bëhen një pasuri e përbashkët, që duhet të administrohet me anë të bashkisë apo të Shtetit. Me këtë shndërrim të pronës nga personale në kolektive, dhe me shpërndarjen e barabartë të fitimeve dhe të rehative mes shtetasve, mendojnë se e keqja do të ndreqet rrënjësisht. Por kjo rrugë, në vend që ta zgjidhë çështjen, nuk bën gjë tjetër veçse i dëmton vetë punëtorët; dhe për më tepër, është e padrejtë për shumë arsye, pasi shkel të drejtat e pronarëve të ligjshëm, tjetërson kompetencat dhe detyrat e Shtetit dhe trazon tërë rendin shoqëror“.

4. Prona private:  E drejta e njeriut të lirë

Një tjetër parim i rëndësishëm është padyshim ai i të drejtës për “pronë private”. Vetë hapësira që enciklika i kushton zbulon rëndësinë që i jepet. Papa është shumë i ndërgjegjshëm se prona private nuk është një vlerë absolute, as nuk lë pa shpallur parimet e nevojës dhe të përplotësueshmërisë, si atë të destinimit të gjithmbarshëm të të mirave të tokës. E drejta për të zotëruar gjërat është e nevojshme për zhvillimin personal dhe të familjes.

Prona private është me të drejtë natyrore. Njeriu, nën ligjin e amshuar dhe provaninë e gjithmbarshme të Hyjit, është provani për vetveten. Pra ai duhet të mund t'i zgjedhë mjetet që i gjykon si më të përshtatshme për mirëmbajtjen e jetës së vet, jo vetëm për momentin që kalon, por edhe për kohën e ardhshme”.

“Pastaj, e vërteta, sipas së cilës Hyji e ka dhuruar tokën që ta përdorë e ta gëzojë e gjithë gjinia njerëzore, nuk i kundërvihet të drejtës për pronë private, pasi atë dhuratë ua bëri të gjithëve”

dhe toka, megjithëse e ndarë mes privatëve, mbetet patjetër në shërbim e dobi të të gjithëve, duke mos pasur njeri në botë që nuk merr ushqim prej saj.

Ai që nuk ka pasuri të vetat, i zëvendëson ato me punën; aq sa mund të pohohet me të vërtetë se mjeti i gjithmbarshëm për t'u kujdesur për jetën është puna nën një pronar ose në kultivimin e një terreni personal, ose në ushtrimin e një arti, shpërblimi i së cilës nxirret prej fryteve të shumta të tokës dhe në to shndërrohet.

Prona private e sanksionuar prej ligjeve njerëzore e hyjnore:

Gjinia njerëzore, me sytë e drejtuar nga ligji i natyrës, gjen në këtë ligj themelin e ndarjes të së mirave; dhe, duke pranuar se prona private është shumë e përshtatshme për natyrën e njeriut dhe për bashkëjetesën sociale paqësore, e ka sanksionuar solemnisht nëpërmjet praktikës së të gjithë shekujve. Dhe ligjet civile, që, kur janë të drejta, e marrin autoritetin dhe frytshmërinë e vet prej vetë ligjit natyror, e pohojnë këtë të drejtë dhe e sigurojnë atë me forcë publike. As nuk mungon vula e ligjit hyjnor, i cili ndalon me rreptësi madje edhe dëshirën për gjënë e tjetrit: «Mos i lakmo për të keq gruas së të afërmit tënd. Mos i lakmo shtëpisë së të afërmit tënd, as arës, as shërbëtorit, as shërbëtores, as kaut, as gomarit dhe asnjë sendi që i përket atij».

Liria e njeriut:

Vlera e kësaj të drejte individuale rritet nëse e konsiderojmë në lidhje me shoqërinë familjare. Njeriu është i lirë të zgjedhë gjendjen e vet: ai sipas dëshirës së vet mundet ose të ndjekë këshillën ungjillore të virgjërisë, ose të vërë kurorë. (shiko: harta e të drejtave të familjes..)E drejta për të vënë kurorë është natyrore e primitive dhe asnjë ligj njerëzor nuk mund ta shfuqizojë, as nuk mund ta kufizojë, sido që të jetë, qëllimin për të cilin Hyji e ka caktuar kur tha: «Shtohuni e shumohuni» . Ja pra, familja, domethënë shoqëria familjare, shoqëri e vogël por e vërtetë dhe pararendëse e çdo shoqërie civile.

5. E drejta natyrore e njeriut për të formuar shoqata private.

Për zgjidhjen e konflikteve për çështjen punëtore:

a.zgjidhja e vërtetë: bashkimi i shoqatave:

Në të vërtetë, Kisha është ajo që merr prej Ungjillit doktrina të afta për të rregulluar konfliktin, ose me siguri për ta bërë atë shumë më pak të ashpër: me mësimet e saj ajo kërkon jo vetëm të ndriçojë mendjen, por edhe të formojë jetën e zakonet e secilit; me një numër të madh institucionesh mirëbërëse i përmirëson vetë kushtet e proletarit; dëshiron dhe uron që këshillat e forcat e të gjitha klasave shoqërore të ndërlidhen e të bashkohen me qëllim që të merren masa sa më të mira për interesat e punëtorëve; dhe beson se, me masa të përshtatshme, edhe vetë ligjet dhe autoriteti i Shtetit duhet të priren nga ky qëllim. 

b. të hiqen prej botës pabarazitë shoqërore është një gjë e pamundur:

Është e vërtetë se për këtë përpiqen socialistët, por çdo përpjekje kundër natyrës së gjërave është e kotë. Pasi mes njerëzve për nga natyra ekziston larmia më e madhe: jo të gjithë kanë të njëjtën zgjuarsi, të njëjtin zell, të njëjtin shëndet, të njëjtat forca; dhe prej këtyre ndryshimeve të pashmangshme lind patjetër ndryshimi i kushteve shoqërore. Dhe kjo shkon në dobi qoftë të privatëve qoftë të shoqërisë civile, sepse jeta shoqërore ka nevojë për prirje të ndryshme e për detyra të ndryshme.

6. Marrëdhëniet mes klasave shoqërore… jo luftë klasash deri në zhdukjen e tjetrit.

Socializmi ka zgjedhur si mjet luftën e klasave. Kisha e di mirë se në histori konfliktet e interesave mes grupeve shoqërore të ndryshme lindin në mënyrë të pashmangshme dhe se përballë tyre i krishteri shpesh duhet të marrë pozicion me vendosmëri e koherencë. Enciklika Laborem Exercens e Gjon Palit II e ka pranuar qartë rolin pozitiv të konfliktit, kur paraqitet si “luftë për drejtësi shoqërore”, si dhe Quadragesimo Anno e Piut XI shkruante: “Në të vërtetë, lufta e klasave, kur heq dorë nga aktet e dhunshme dhe nga urrejtja e ndërsjellë, shndërrohet pak nga pak në një diskutim të ndershëm, të bazuar në kërkimin e drejtësisë”. Luftë klasash në kuptimin marksist dhe militarizmi, pra, kanë të njëjtat rrënjë: ateizmin dhe përbuzjen e personit njerëzor, që bëjnë të mbizotërojë parimi i forcës mbi atë të arsyet e të të drejtës.

 Lind nevoja e marrëveshjes (njëzëshmërisë):

Në këtë çështje punëtore, skandali më i madh është ky: të mendohet se një klasë sociale është natyrisht armike e tjetrës; a thua se natyra i ka bërë të pasurit dhe proletarët për të luftuar mes tyre një duel të ashpër; një gjë kjo që është aq në kundërshtim me arsyen dhe me të vërtetën. Ndërsa është shumë e vërtetë se, sikurse, në trupin njerëzor, gjymtyrët e ndryshme bëjnë njeriun.

Njëra ka nevojë absolute për tjetrën: as kapitali nuk mund të rrijë pa punën, as puna pa kapitalin. Njëzëshmëria përbën bukurinë dhe rendin e gjërave, ndërsa konflikti i përhershëm nuk mund të krijojë gjë tjetër veçse ngatërresë dhe mizori. Për ta shuar konfliktin, madje për t'ia shkulur atij edhe rrënjët, krishterimi ka një pasuri force të mrekullueshme. Marrëdhëniet mes klasave shoqërore duhen të rregullohen me drejtësi dhe dashuri.

a. Përsa i përket proletarit dhe punëtorit, detyrime drejtësie janë këto:

të zhvillojë tërësisht dhe besnikërisht veprimtarinë për të cilën lirisht dhe sipas drejtësisë ka rënë në ujdi; të mos i bëjë dëm sendeve të pronarit, as të mos e fyejë personin e tij; duke i mbrojtur të drejtat e veta të mos bëjë akte të dhunshme, të mos përzihet me njerëz të mbrapshtë,

b. Këto janë detyrat e kapitalistëve e të pronarëve:

të mos i mbajnë punëtorët sikur të ishin skllevër; të respektojnë në ta dinjitetin e personit njerëzor, të fisnikëruar prej vulosjes që e bën të krishterë. Njësoj urdhërohet që proletarët duhet të kenë kujdes për fenë e tyre dhe për të mirat shpirtërore. Prandaj është detyrë e pronarëve t'i lënë punëtorit mundësinë dhe kohën e duhur për të kryer detyrat fetare; të mos e vënë para joshjeve shkatërruese dhe rreziqeve të skandalit; të mos e largojnë prej shpirtit të familjes dhe prej dashurisë për kursim; të mos i caktojnë punë që nuk janë në përpjesëtim me forcat që ka apo që nuk janë të përshtatshme për moshën dhe për gjininë.

Pastaj, më kryesorja ndër detyrat është t'i japin secilit rrogën e drejtë. Përcaktimi i saj sipas drejtësisë varet prej shumë gjërave që duhen marrë parasysh: por në përgjithësi kapitalistët dhe pronarët duhet të mos harrojnë se ligjet njerëzore nuk lejojnë të shtypen për dobinë tonë nevojtarët dhe të mjerët dhe të përfitohet prej mjerimit të të afërmit. Pastaj mashtrimi me rrogën duhur është një faj kaq i madh sa thërret hakmarrje para Hyjit. «Ja! Paga që u hëngrët punëtorëve që ju korrën arat, bërtet dhe  ofshama e korrëtarëve arriti në veshët e Zotërisë së Ushtrive!» (6). Së fundi, është detyrë e të pasurve të mos i dëmtojnë kursimet e vogla të punëtorit as me dhunë as me mashtrime mbi rrogën, as me fajde të dukshme apo të fshehta;

7. Edukimi në kursim

“Kur punëtori merr një rrogë të mjaftueshme për të mbajtur vetveten dhe familjen e tij në njëfarë mirëqënie, nëse ai është i urtë, natyrisht do të mendojë për të kursyer dhe, duke iu përgjigjur nxitjes së vetë natyrës, do të bëjë që prej shpenzimeve të teprojë një pjesë që ta përdorë në blerjen e ndonjë prone të vogël.

Nevojitet rroga e mjaftueshme:

“Për të mbikqyrur këtë marrëdhënie mes familjes e punës, një element që duhet vlerësuar e mbrojtur është rroga familjare, apo një rrogë e mjaftueshme për të mbajtur e për ta bërë familjen të jetojë në mënyrë dinjitoze. Kjo rrogë duhet të lejojë realizimin e një kursimi që ndihmon blerjen e ndonjë forme pronësie, si garanci lirie: e drejta për pronësi është e lidhur ngushtë me ekzistencën e familjeve, që mbrohen prej nevojës edhe falë kursimit dhe formimit të një prone familjare” (Përmbledhje e doktrinës shoqërore të Kishës, 250).

Para se të përfundoj dëshiroj të kujtoj një seri këshillash të Papa Leonit XIII, këshilla që janë shumë të përshtashtme per ne sot, duke filluar nga parimi:  nevoja e një ndarjeje më e drejtë e pasurisë kombëtare.

 Revolucioni industrial ka prodhuar ndarjen e shoqërisë në dy kasta, mes të cilave ka hapur një humnerë. Nga njëra anë një palë e stërfuqishme sepse është e stërpasur, e cila, duke pasur në dorë çdo lloj prodhimi e tregtie, i shfrytëzon për vete burimet e pasurisë dhe ushtron një ndikim të madh edhe në administrimin e Shtetit. Nga ana tjetër një shumicë e mjerë dhe e dobët, me shpirtin e acaruar dhe e gatshme gjithmonë për trazira. Tani, nëse në këtë shumicë nxitet zelli, me shpresën se mund të blejnë prona të qëndrueshme, njëra klasë do t'i afrohet pak nga pak tjetrës, duke shmangur largësinë e pafundme mes varfërisë më të madhe dhe pasurisë më të madhe. Përveç kësaj, prej tokës do të nxirret një begati prodhimesh shumë më e madhe. Kur njerëzit e dinë se punojnë për veten, punojnë me më shumë gatishmëri e zell, madje fillojnë ta duan arën e kultivuar me dorën e tyre, prej së cilës presin për vete dhe për familjen e tyre jo vetëm ushqimet por njëfarë mirëqenieje. Dhe është e lehtë të kuptohet se si kjo gatishmëri vlen shumë për ta rritur prodhimin e tokës dhe pasurinë e kombit. Do të rrjedhë edhe një dobi e tretë, që është lidhja me vendlindjen; në të vërtetë, nuk do të ndërrohej atdheu me një vend të huaj, nëse ai do t'ua krijonte mundësinëbijve të vet për të jetuar mirë. Të vërehet ndër të tjera se këto dobi varen prej këtij kushti, që prona private të mos rëndohet prej taksave të tepërta. Meqenëse e drejta e pronës private rrjedh jo nga një ligj njerëzor por nga ai natyror, Shteti nuk mund ta asgjësojë, por vetëm ta zbusë përdorimin e tij dhe ta harmonizojë me të mirën e përbashkët. Është një padrejtësi dhe diçka çnjerëzore të kërkohet prej privatëve më shumë se duhet me pretekstin e taksave” (35).

8. Përfundim

Studimi i Enciklikës Rerum Novarum, në dritën e realitetit bashkëkohor, lejon të vlerësohet shqetësimi i vazhdueshëm dhe përkushtimi i Kishës ndaj atyre kategorive të njerëzve, që janë objekt i përzgjedhjes nga ana e Zotit Jezus. Është një dëshmi e shkëlqyer e vazhdimësisë, në Kishë, të së ashtuquajturit zgjedhje parapëlqyese për të varfërit. Papa Leoni XIII thotë: “Punëtorëve, që hyjnë në numrin e të dobtëve e të nevojtarëve, Shteti duhet t'ia drejtojë me parapëlqim përkujdesjet e masat e tij”. Enciklika mbi “çështjen punëtore” pra, është një enciklikë mbi të varfërit dhe mbi gjendjen e tmerrshme në të cilën procesi i ri dhe jo rrallë i dhunshëm i industrializimit, kishte hedhur shumica të mëdha. Edhe sot, procese të tilla shndërrimi ekonomik, shoqëror e politik prodhojnë të njëjtat të këqija. (Të mendojmë për shembull për problemin shumë të rëndë të situatës dramatike të të emigruarit në atë kohë dhe sot!).

Rerum Novarum kritikon dy sistemet shoqërore e ekonomike: komunizmin dhe liberalizmin. Të parit i kushtohet pjesa e parë, në të cilën ripohohet e drejta për pronë private; të dytit nuk i është kushtuar një pjesë e veçantë, por i rezervohen kritikat kur përballet tema e detyrave të Shtetit. Shteti nuk mund të kufizohet “duke marrë masa vetëm për një pjesë të shtetasve”, domethënë për atë të pasur e të begatshëm dhe nuk mund “të lërë pas dore pjesën tjetër, që padyshim përfaqëson shumicën e madhe të trupit shoqëror; përndryshe cënohet drejtësia, e cila dëshiron t'i jepet secilit e vetja. “Megjithatë, në mbikëqyrjen e këtyre të drejtave të privatëve, duhet të kushtohet vëmendje e veçantë ndaj të dobtëve dhe të varfërve”.

Së fundi, duhet të kemi parasysh, për një kuptim të saktë të enciklikës, se në bazë të doktrinës shoqërore të Kishës është konceptimi i saktë i personit njerëzor dhe i vlerës së tij unikale, pasi “njeriu… në tokë është e vetmja krijesë që Hyji ka dashur për vetveten” (Gaudium et Spes 24) dhe në të ka gdhendur përngjasimin dhe shëmbëlltyrën e tij (krh. Zan 1, 26), duke i dhënë një dinjitet të pakrahasueshëm: të jetë bir i Hyjit.

maj -qershor 2005

webmaster